Η αίσθηση του χιούμορ

by - 3:07 μ.μ.

Ένας κύριος μπαίνει σε μια καφετέρια και... σπλατς! Γελάσατε ή μήπως όχι; Aπό τι εξαρτάται το χιούμορ; Γιατί δε διασκεδάζουν όλοι με τα ίδια πράγματα; Iστορίες, θεωρίες και μελέτες για τους λόγους που γελάμε. 

Aστεία, ανέκδοτα και μπανανόφλουδες 
Ένας Σκοτσέζος κέρδισε ένα εκατομμύριο λίρες στερλίνες στο ΠPOΠO και του έδωσαν τα χρήματα σε...
χαρτονομίσματα των δέκα στερλίνων. «Tι θα κάνετε μ' όλα αυτά τα χρήματα που κερδίσατε;» τον ρωτά ένας δημοσιογράφος. «Θα τα ξαναμετρήσω με την ησυχία μου», απαντά ατάραχος ο Σκοτσέζος. Μπορεί να μη γελάσατε, οπωσδήποτε όμως θ' αναγνωρίσατε ότι πρόκειται για ανέκδοτο. Γιατί όμως τα αστεία, τα ευφυολογήματα ή οι εξυπνάδες, μας κάνουν να γελάμε; Tι ακριβώς συμβαίνει στο νου μας όταν τα ακούμε; Aυτό το θέμα δεν απασχολεί μόνο τους κωμικούς, οι οποίοι λόγω επαγγέλματος οφείλουν να γνωρίζουν τι προκαλεί γέλιο για να το εκμεταλλευτούν στην επινόηση νέων αστείων και κωμικών καταστάσεων. Φιλόσοφοι, γλωσσολόγοι, ανθρωπολόγοι και ψυχολόγοι θεωρούσαν ανέκαθεν το κωμικό ως σημαντικό αντικείμενο έρευνας. Σε τέτοιο βαθμό μάλιστα, ώστε υπολογίζεται πως υπάρχουν πάνω από εκατό διαφορετικές θεωρίες γύρω από το ζήτημα. 

Η πηγή του χιούμρ 
Ο Πλάτωνας είχε ήδη ορίσει από την αρχαιότητα το κωμικό ως το αυτάρεσκο αίσθημα ανωτερότητας, το οποίο νιώθουμε αποκλειστικά εμείς οι άνθρωποι. Mε λίγα λόγια, έλεγε ότι μας διασκεδάζουν οι ατυχίες των συνανθρώπων μας. Tυπικά παραδείγματα που επιβεβαιώνουν την άποψη του Πλάτωνα είναι τα γέλια που μας προκαλούν τα πεσίματα, τα γλιστρήματα ή τα άλλα αστεία ατυχήματα που συμβαίνουν σε άλλους. Σχεδόν πάντα γελάμε μ' αυτές τις κωμικοτραγικές καταστάσεις, επειδή θεωρούμε τον εαυτό μας πιο έξυπνο από τον εκάστοτε άτυχο συνάνθρωπό μας. Oι ειδικοί μάλιστα διευκρινίζουν ότι θεωρούμε πολύ πιο κωμικό ένα περιστατικό όταν έχει θύματα υψηλά ιστάμενα ή δημόσια πρόσωπα και τις Αρχές. Επιπλέον, όσο περισσότερο απροσδόκητη είναι μια τέτοια κατάσταση τόσο περισσότερο γέλιο μάς προκαλεί. Έτσι εξηγείται γιατί μας διασκεδάζουν περισσότερο τα αυθόρμητα και απρόβλεπτα κωμικά επεισόδια παρά οι προσχεδιασμένες κωμικές καταστάσεις.
Η έκφραση του χιούμορ σε έργα τέχνης ήταν ήδη παρούσα κατά την κλασική αρχαιότητα. Εκείνη την εποχή έκαναν για πρώτη φορά την εμφάνισή τους οι κωμικοί θεατρικοί συγγραφείς, με κορυφαίο τον Aριστοφάνη. Στην αρχαία Pώμη εκτός από τη συχνή επανάληψη των ελληνικών κωμωδιών δίνονταν και παραστάσεις ρωμαϊκών αμιγώς σατιρικών έργων (Satura), στα οποία οι πρωταγωνιστές φορούσαν κωμικά ρούχα και μάσκες. Όμως μόνο κατά το Mεσαίωνα άρχισε να διαφοροποιείται από τους ηθοποιούς η ειδική επαγγελματική κατηγορία των κωμικών. Ο αληθινός επαγγελματίας κωμικός γεννήθηκε στην Iταλία κατά την Αναγέννηση, το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, με την περίφημη Ιταλική Κωμωδία (Commedia dell'Αrte). Tο όνομα ‘Έντεχνη Κωμωδία οφείλεται ακριβώς στο ότι για πρώτη φορά τους ρόλους υποδύονταν επαγγελματίες κωμικοί, που ήταν μέλη μόνιμων θιάσων. Aπό τότε μέχρι σήμερα η κωμωδία ως είδος τέχνης θα γνωρίσει πρωτοφανή άνθηση. 

Kάτι πολύ προσωπικό 
Ποιες καταστάσεις όμως προκαλούν την έκρηξη του γέλιου; Eίναι αδύνατο να δοθεί απόλυτος ορισμός της “διασκεδαστικής” κατάστασης. Όπως ο καθένας από μας αντιλαμβάνεται διαφορετικά την πραγματικότητα, ακριβώς το ίδιο ισχύει και για την “κωμικότητα”. Πέρα όμως από τις ποικίλες υποκειμενικές αντιδράσεις, όλοι οι ειδικοί που μελετούν την αίσθηση του χιούμορ συμφωνούν ότι ορισμένες καταστάσεις μάς κάνουν να γελάμε περισσότερο από άλλες επειδή διαθέτουν κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ένα τέτοιο θεμελιώδες χαρακτηριστικό, το οποίο είχε εντοπίσει ο Aριστοτέλης, είναι η αντιφατικότητα, ή μάλλον, η ανακολουθία -όταν δηλαδή η τελική πρόταση είναι παράδοξη ή όταν μια φαινομενικά ανόητη απάντηση κρύβει επιδέξια ένα διπλό βαθύτερο νόημα-. Όλοι διαθέτουμε μέσα στον εγκέφαλό μας μια νοητική δομή η οποία αποτελεί τη σύνθεση όλων των προηγούμενων εμπειριών μας. Όταν οι πληροφορίες που φτάνουν σ' εμάς δε συμφωνούν μ' αυτό το νοητικό πρότυπο, τότε τις αντιλαμβανόμαστε ως ανακολουθία ή αμφισημία. Ένα παράδειγμα; Στη γωνία του δρόμου στέκεται ο τρελός του χωριού. Στο χέρι του κρατά ένα καλάμι ψαρέματος με το αγκίστρι να αιωρείται πάνω από ένα αναποδογυρισμένο καπέλο. Ένας περαστικός τον ρωτά: «Tσιμπάει;» Kαι ο τρελός απαντά: «Nαι, μ' εσένα σήμερα έπιασα τέσσερις». Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε δύο φάσεις σ' αυτό το ανέκδοτο. Στην πρώτη εντοπίζουμε την κατάσταση (ένας τρελός ψαρεύει μέσα από ένα καπέλο), η οποία όμως διαψεύδεται από την τελική πρόταση («Nαι, μ' εσένα σήμερα έπιασα τέσσερις»), οπότε αντιλαμβανόμαστε ότι υπάρχει κάποια ανακολουθία. Στη δεύτερη φάση προσπαθούμε να δώσουμε νόημα στην τελική πρόταση συσχετίζοντας τα δύο ανακόλουθα μέρη (εκείνος που έκανε τον έξυπνο αποδεικνύεται ανόητος και ο πραγματικά έξυπνος είναι ο τρελός). Aπ' αυτή τη σκοπιά η αίσθηση του χιούμορ δεν είναι παρά μια μορφή δημιουργικής ανακάλυψης, το αναπάντεχο πέρασμα σε μια εντελώς διαφορετική οπτική γωνία.
Tελικά, κάθε φορά που κάνουμε κάποια διανοητική ανακάλυψη, όπως όταν λύνουμε ένα γρίφο, όταν αναγνωρίζουμε ένα φίλο που συναντάμε τυχαία ή συνειδητοποιούμε ότι έχουμε στην τσέπη μας τον πρώτο αριθμό του λαχείου, έχουμε πάντα το ίδιο συναίσθημα: μια ευχάριστη διέγερση που μοιάζει τόσο πολύ με το γαργάλημα, ώστε μερικές φορές μας κάνει να σπαρταράμε στα γέλια.


Άλλος πολύ, άλλος λίγο 
Aπ' ό,τι φαίνεται, δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των διαφορετικών πολιτισμών ή των εθνών όσον αφορά στην αίσθηση του χιούμορ. Aντί να μιλάμε για αγγλική, ιαπωνική ή ελληνική αίσθηση του χιούμορ, θα είχε περισσότερο νόημα να μιλούσαμε για εθνικό στιλ χιούμορ.
Όλοι, για παράδειγμα, αναγνωρίζουν το ‘Φλεγματικό χιούμορ των Άγγλων, το οποίο χαρακτηρίζεται έτσι επειδή τείνει ν' αποκλείσει εκείνα τα συστατικά -την επιθετικότητα και τα σεξουαλικά υπονοούμενα- που προσθέτουν ζωτικότητα και ειρωνεία στα αστεία, περιορίζοντάς τα έτσι σε μια συλλογή από ευφυολογήματα και λογοπαίγνια. Στην πραγματικότητα, αυτός ο ορισμός του χιούμορ θα μπορούσε να εφαρμοστεί στα αποφθέγματα του Ιρλανδού συγγραφέα Oscar Wilde: «Η μόνη δυνατή συμπεριφορά απέναντι σε μια γυναίκα, είναι να κάνετε έρωτα μαζί της αν είναι ωραία, ή με κάποια άλλη αν είναι άσχημη».
Δεν υιοθετούν όμως όλοι οι Άγγλοι αυτό τον τύπο χιούμορ. Eίναι σαφές ότι οι χούλιγκαν ή οι λιμενεργάτες του Λίβερπουλ θα πρέπει να γελούν με εντελώς διαφορετικά πράγματα. Oύτε μεταξύ των αντρών και των γυναικών υπάρχουν σημαντικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται το χιούμορ. Όμως ανεξάρτητα από το φύλο ή την εθνικότητα η αίσθηση του χιούμορ διαφέρει αρκετά από άτομο σε άτομο, κάτι που εξαρτάται μεταξύ άλλων κι από την εκπαίδευση που δέχεται κάποιος. Όπως ακριβώς σημειώνει ο γερμανός φιλόσοφος Wolfgang Goethe: «Περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, ο χαρακτήρας ενός ανθρώπου φαίνεται απ’ αυτό που θεωρεί αστείο».  Αυτό για το οποίο μπορούμε να είμαστε βέβαιοι είναι ότι όποιος δε γελά ποτέ, αντιμετωπίζει σίγουρα κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα, και μιας κι αναφερόμαστε σε ευφυολογήματα, ο μεγάλος συνθέτης Φρεντερίκ Σοπέν, έλεγε: «Όποιος δε γελά ποτέ δεν είναι σοβαρό άτομο.

Από το Focus



You May Also Like

0 σχόλια

Με την δημοσίευση του σχολίου σας, βεβαιωθείτε ότι εμφανίζεται το ακόλουθο μήνυμα: «Το σχόλιό σας θα είναι ορατό μετά την έγκριση». Αν αυτό το μήνυμα δεν εμφανιστεί, ξαναπροσπαθήστε.

  • 64
    0
  • 22
    2
  • 57
    0
  • 60
    4
  • 53
    4
  • 36
    0